Hoán Dụ Là Gì

“Cô cậu học hành thế này à, đây là hoán dụ mà, có phải ẩn dụ đâu.” Đây là câu nói quen thuộc học sinh luôn nghe khi mới học hoán dụ. Làm thế nào để nhận biết hoán dụ là gì bây giờ? Bạn đừng lo, tham khảo bài này nhé!

Hoán dụ là gì?

Hoán dụ là biện pháp tu từ sử dụng tên của sự vật, hiện tượng, khái niệm này để gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Bạn cần đặc biệt lưu ý là 2 sự vật, hiện tượng, khái niệm này nó phải “có quan hệ gần gũi với nhau” để phân biệt với ẩn dụ nhé. Ví dụ: áo xanh có liên quan tới bộ đội, áo trắng liên quan đến bác sĩ, má hồng liên quan đến phái nữ…

Phép hoán dụ giúp nhấn mạnh, làm nổi bật đặc tính, đặc điểm sự vật, sự việc; tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự vật, hiện tượng được nói đến trong câu. Hoán dụ còn làm nổi bật bút pháp nghệ thuật, phong cách văn học hay là cái riêng của mỗi tác giả. Mỗi ngôn ngữ, mỗi nền văn hóa tạo ra nét đặc biệt riêng của phép hoán dụ.

Muốn sử dụng được biện pháp hoán dụ, bạn cần hiểu rõ đặc điểm, tính chất và mối quan hệ gần gũi của 2 sự vật, sự việc, khái niệm được nói đến trong nó. Có 3 cặp đôi thường được sử dụng trong hoán dụ là:

  • Bộ phận và toàn thể: Nghĩa là lấy cái bộ phận (cái nhỏ) để nói cái toàn thể (cái lớn, cái khái quát chung). Ví dụ: dùng áo xanh (bộ phận) để chỉ bộ đội (toàn thể), dùng bàn tay (bộ phận) để chỉ sức lao động (cái toàn thể)...

  • Đồ vật và vật liệu: Nghĩa là nói chất liệu của đồ vật để chỉ đồ vật đó và ngược lại. Ví dụ: Dùng vàng, bạc để chỉ đồ trang sức làm bằng 2 chất liệu này. 

  • Đồ vật và người làm ra nó: Nghĩa là dùng tên người để gọi chung những đồ vật người đó làm ra. Ví dụ: Có thể dùng “Nam Cao” để chỉ chung những tác phẩm của nhà văn Nam Cao.

Có những kiểu hoán dụ nào?

Dựa vào các cặp đối tượng sử dụng trong phép hoán dụ, nó được chia thành 4 kiểu như sau:

Lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng: Sử dụng từ ngữ đơn lẻ hay cái riêng để chỉ cái chung, cái trừu tượng.

Ví dụ: Một cây làm chẳng nên non./ Ba cây chụm lại nên hòn núi cao. Trong câu này phép hoán dụ được thể hiện như sau:

  • Cái cụ thể là: 1 cây, 3 cây, chẳng nên non, nên hòn núi cao

  • Cái trừu tượng là: 1 cây chỉ sự đơn lẻ, rời rạc còn 3 cây chỉ sự đoàn kết cùng hành động, chẳng nên non nghĩa là chẳng làm được gì, nên hòn núi cao nghĩa là làm được việc to lớn.

Lấy bộ phận để gọi toàn thể: Sử dụng tên bộ phận cơ thể người hay con vật để chỉ hành động, chức năng của bộ phận đó.

Ví dụ: Bàn tay ta làm nên tất cả/ Có sức người sỏi đá cũng thành cơm. Trong câu này phép hoán dụ thể hiện như sau:

  • Cái bộ phận: Bàn tay là bộ phận trên cơ thể con người

  • Cái toàn thể: Sử dụng bàn tay để chỉ sức lao động của con người vì con người dùng đôi tay để làm việc.

Lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng: Sử dựng vật lớn hơn để chỉ vật nhỏ hơn chứa bên trong nó. 

Ví dụ:  Ngày Huế đổ máu – Chú Hà Nội về – Tình cờ gặp cháu – Gặp nhau Hàng Bè.

  • Vật chứa đựng: Huế - một địa điểm.

  • Vật bị chứa đựng: Huế ở đây chỉ những người đang sống tại Huế.

Lấy dấu hiệu sự vật để gọi sự vật: Sử dụng dấu hiệu đặc trưng nào đó của sự vật để nói đến sự vật đó.

Ví dụ: Áo chàm đưa buổi phân li/ Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay.

  • Dấu hiệu sự vật: Áo chàm - đặc trưng là áo màu tím

  • Sự vật: Gọi áo chàm để chỉ người dân Tây Bắc vì họ thường mặc áo màu tím.

Người dân Tây Bắc với trang phục truyền thống là áo chàm

Một vài ví dụ phép hoán dụ phổ biến

Để hiểu rõ hoán dụ là gì và cách sử dụng, cách làm các dạng bài tập hoán dụ, bạn tham khảo các ví dụ dưới đây nhé!

Ví dụ 1: Áo nâu liền với áo xanh/ Nông thôn cùng với thành thị đứng lên.

Câu này sử dụng phép hoán dụ lấy dấu hiệu sự vật để gọi sự vật và lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng, trong đó:

  • Lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật: Tác giả lấy áo nâu để gọi người nông dân, lấy áo xanh để chỉ người công nhân vì thời xưa nông dân thường mặc áo vải màu nâu còn đồng phục làm việc của công nhân thường màu xanh.

  • Lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng: Tác giả lấy nông thôn để chỉ người dân sống ở nông thôn, lấy thành thị để chỉ người dân sống ở thành phố.

Ví dụ 2: Đầu xanh có tội tình gì – Má hồng đến quá nửa thì chưa thôi.

Trong câu trên sử dụng phép hoán dụ lấy dấu hiệu của sự vật để chỉ sự vật. Cụ thể, đầu xanh để chỉ người còn trẻ, người trẻ tóc còn đen hay tóc xanh, má hồng chỉ người thiếu nữ đẹp, người thiếu nữ đẹp thường có má hồng. 

Ví dụ 3: Kiên là một chân sút tài giỏi trong đội bóng.

Trong câu trên sử dụng phép hoán dụ lấy bộ phận để chỉ toàn thể. Trong đó, bộ phận là chân sút, cái toàn thể là cầu thủ bóng đá. Tác giả sử dụng chân sút để chỉ cầu thủ bóng đá.

Ví dụ 4: Người đầu bạc tiễn kẻ đầu xanh

Câu trên sử dụng phép hoán dụ lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật. Dấu hiệu của sự vật là đầu bạc và đầu xanh, trong đó, đầu bạc là dấu hiệu của người lớn tuổi được sử dụng để chỉ người lớn tuổi còn đầu xanh là việc tóc còn đen khi còn trẻ được sử dụng để chỉ người trẻ tuổi.

Ví dụ 5:

Vì sao? Trái Đất nặng ân tình

Nhắc mãi tên Người: Hồ Chí Minh

(Tố Hữu)

Nhà thơ Tố Hữu đã sử dụng phép tu từ hoán dụ lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng. Cụ thể, nhà thơ sử dụng “Trái đất” - vật chứa đựng để nói đến “người sống trên trái đất” - vật bị chứa đựng.

Cách phân biệt ẩn dụ và hoán dụ là gì?

Hoán dụ và ẩn dụ đều lấy sự vật, sự việc này để chỉ sự vật, sự việc khác nên khiến nhiều bạn nhầm lẫn, không biết phân biệt thế nào cho đúng. Chúng có điểm khác biệt cơ bản như sau:

  • Hoán dụ: Lấy tên sự vật hiện tượng này gọi tên sự vật, hiện tượng khác với điều kiện 2 sự vật, hiện tượng đó có mối quan hệ gần gũi với nhau, nhắc đến sự vật này người ta sẽ tự động liên tưởng ngay đến sự vật kia. 

  • Ẩn dụ: Lấy tên sự vật, hiện tượng này để gọi tên sự vật, hiện tượng khác nhưng 2 sự vật hiện tượng này chỉ có nét tương đồng với nhau mà thôi, mọi người chỉ liên tưởng 2 sự vật này với nhau nếu chúng được đặt trong ngữ cảnh cụ thể.

Ví dụ: 

Phép hoán dụ: Người đầu bạc tiễn kẻ đầu xanh. Nhắc đến đầu bạc mọi người sẽ liên tưởng ngay đến người cao tuổi có mái đầu bạc trắng, tương tự người đầu xanh sẽ được liên tưởng ngay đến người còn trẻ, tóc đen. 

Phép ẩn dụ: “Thuyền đi để bến đợi chờ/ Tình đi nghĩa ở bao giờ quên nhau”. Trong ngữ cảnh bài thơ này, thuyền chỉ người ra đi còn bến chỉ người ở lại. Nét tương đồng thể hiện ở chỗ, thuyền có thể rời bến đi nơi khác, bến thì mãi ở đó không đi đâu cả. Nếu tách rời thuyền và bến khỏi ngữ cảnh bài thơ, thuyền và bến sẽ không được liên tưởng ngay đến người đi người ở lại như vậy nữa.

Trên đây là những giải nghĩa hoán dụ là gì cùng những ví dụ cụ thể minh họa 4 kiểu hoán dụ khác nhau. Nắm rõ những nội dung này, bạn dễ dàng giải quyết các bài tập liên quan đến hoán dụ, không còn bị nhầm lẫn hoán dụ và ẩn dụ nữa. 

DBK VIỆT NAM, https://dbk.vn/hoan-du-la-gi.html,
21/15 đường số 17
Thu Đuc, HCM, 700000
Việt Nam
+84919219111